Жамбыл облыста Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту мен қолданудың 2011-2019 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасының 2018 жылы
орындалуы туралы ЕСЕБІ

2019 жылғы 16 қаңтар

Облыста тіл саясатын жүзеге асыруға 2018 жылы жергілікті бюджеттен 163,8 млн. теңге бөлінді (2017 ж-172,6 млн. теңге).
Оның ішінде, мемлекеттік бағдарламаны орындауға 64,1 млн теңге бөлінді.
Бағдарламада 4 бағыт бойынша облысқа қатысты 8 нысаналы индикатор мен 6 нәтижелі көрсеткіштерге қол жеткізілді.
1-бағыт. Мемлекеттік тілді меңгеру.
Аталған бағытта 2 индикатор, 3 нәтижелі көрсеткішке қол жеткізу мақсатында 199 іс-шаралар өткізілді.
1-нысаналы индикатор. 2018 жылы жүргізілген әлеуметтік зерттеу нәтижесі бойынша мемлекеттік тілді меңгергендер үлесі – 98,3%-ды құрады (2017 жылы – 97,43%).
Мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейту мақсатында «Мағжан оқулары», «Текті сөздің төресі – терме», «Мемлекеттік тіл – мемлекеттік қызметте», «Тәлім ал сен де өлеңнен», Абай атындағы көркемсөз оқу шеберлерінің облыстық байқаулары және мемлекеттік тілді жетік меңгерген өзге этнос өкілдерімен кездесу, «Тіл – татулық тірегі» атты облыстық жастар форумы, т.б. іс-шаралар ұйымдастырылды.
Мемлекеттік органдардағы қазақ тіліндегі шығыс құжаттарының үлес салмағы – 99%. Аудандар мен Тараз қаласы әкімдіктерінің, облыстық басқармалардың сайттарындағы тіл тазалығына мониторинг жүргізіліп, қорытындылары тиісті шаралар қабылдау үшін мекеме басшыларына жіберілді.
2-нысаналы индикатор.
Мемлекеттік тілді В1 деңгейінде меңгерген мектеп түлектерінің үлесі 2018 жылы – 90,9%-ға орындалды (Жоспар – 90%) (2017 жылы – 80%).
– мемлекеттік тілді В1 деңгейінде меңгерген мектеп түлектерінің үлесін арттыру мақсатында облыстағы орыс тілінде білім беретін мектептердің қазақ тілі пәнінің мұғалімдеріне әдістемелік көмектер көрсетілді;
– «Қазтест» жүйесі арқылы мектеп оқушыларының қазақ тілін меңгеру деңгейін бағалау мәселелері» тақырыбында облыстық семинар өткізілді;
– орыс тілінде білім беретін мектептердің жоғары сынып оқушыларының мемлекеттік тілді меңгеру деңгейін анықтау мақсатында республикада тұңғыш рет «Қазтест» байқау сынағы өткізілді;
1-нәтижелі көрсеткіш. Онлайн режимінде қашықтан қол жеткізу мүмкіндігін пайдалана отырып ұйымдастырылған мемлекеттік тілді оқыту орталықтары оқытушыларының біліктілігін арттыруға бағытталған іс-шаралардың үлесі 2018 жылы – 75% болу керек.
Оқытушылардың біліктілігін арттыру мақсатында өткізілген 16 іс-шараның 12-і онлайн режимі арқылы жүзеге асырылып, жоспарлы меже орындалды.
2-нәтижелі көрсеткіш. Мемлекеттік тілді оқитындар санының өсуі 2013 жылмен салыстырғанда 2018 жылы – 90 % болу керек.
2013 жылы мемлекеттік тілді оқығандар саны 1465 болса, 2018 жылдың есепті кезеңінде 1333 тыңдаушы оқыды. Көрсеткіш – 91%.
3-нәтижелі көрсеткіш. «Қазтест» жүйесі арқылы анықталатын мемлекеттік тілді В1 деңгейінде меңгерген мемлекеттік қызметшілердің үлесі – 30%, С1 деңгейінде – 9% болуы тиіс.
Тестілеуден өткен 556 мемлекеттік қызметшінің 51%-ы (284 қызметші) В1 деңгейін, 9%-ы (50 мемлекеттік қызметші) С1 деңгейін меңгергендігін көрсетті. В1 деңгейі – 21%-ға артық орындалды.
(обл.2017 ж. В1 – 27,8%, С1 – 3,6% респ. 2017ж. В1 – 42,2%, С1 – 1,4%)
– ү.ж. қыркүйек айында 215 мемлекеттік қызметші 1 айлық дайындық курсынан өткізіліп, әдістемелік көмектер көрсетілді.
2-бағыт. Мемлекеттік тілді көпшіліктің қолдануын танымал ету және оның пайдаланылу аясын кеңейту
1-нысаналы индикатор.
Аталған бағыт бойынша 1 нысаналы индикатор, 1 нәтижелі көрсеткішке қол жеткізу көзделген, толық орындалды.
Мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдарындағы қазақ тіліндегі контенттің үлесі 2018 жылы – 72,46%-ды құрады. (Жоспар – 71%).
Мемлекеттік тілді көпшіліктің қолдануын танымал ету және оның пайдаланылу аясын кеңейту бағытында басқарманың тапсырысымен «JAMBYL» телеарнасы арқылы «Тілі бірдің – тілегі бір», «Тіл сақшысы», «Атаулар сыр шертеді» атты 3 телехабар эфирге шықты.
«Мемлекеттік тіл және БАҚ» атты журналистер арасында байқау ұйымдастырылып, облыстық, қалалық және аудандық басылымдардағы тіл сауаттылығына зерделеу жұмыстары жүргізіліп, «Бұқаралық ақпарат құралдарындағы тіл сауаттылығы» атты облыстық семинар өткізілді.
Есепті мерзімде мемлекеттік тіл саясатын насихаттау мақсатында облыстың тіл жанашырлары атынан республикалық, облыстық, қалалық, аудандық басылымдарда 474 мақала жарияланды, оның 171-і латын графикасына негізделген қазақ тілі әліпбиін түсіндіруге бағытталған.
1-нәтижелі көрсеткіш.
Мемлекеттік тілді көпшіліктің қолдануына қол жеткізуге бағытталған мемлекеттік әлеуметтік тапсырыстың үлесі – 10% болу керек. Облыста бұл көрсеткіш 10,4%-ға орындалды.
Облыс бойынша 232 әлеуметтік тапсырысқа 821 296,6 мың теңге бөлінген. Оның ішінде 62 әлеуметтік жоба – тіл саясатын іске асыруға, мемлекеттік тілді көпшіліктің кеңінен қолдануына бағытталған және мемлекеттік тілде ұйымдастырылған. Оған бөлінген қаржы – 85 128,7мың теңге, яғни бөлінген қаржының 10,4%-ы.
3-бағыт. Қазақстандықтардың тіл мәдениетінің деңгейін арттыру.
1-нысаналы индикатор.
Осы бағытта 1 нысаналы индикатор мен 1 нәтижелі көрсеткішке қол жеткізу көзделген. Толық орындалды.
– Тұрғындардың ономастикалық комиссиялардың жұмысындағы шешім қабылдау үдерісін талқылау кезінде қоғамдық қолжетімділік пен ашықтық қағидаттарының сақталуына қанағаттанушылық дәрежесі жоспар бойынша – 81% болу керек. Орындалуы – 95,5% (облыс бойынша: 2017ж. – 96,4%, республика бойынша 81,6% орындалған).
Жыл басынан бері облыс әкімдігі жанындағы ономастика комиссиясының 4 отырысы өткізіліп, әкімшілік-аумақтық бірліктер, елді мекендер мен олардың құрамдас бөліктерін қайта атау туралы облыстық және республикалық ономастикалық комиссиялардың оң шешімдерімен жалпы саны 524 (1 ауылдық округ, 4 елді мекен, 3 нысан, 1 шағын аудан, 515 көше) атау берілді.
1-нәтижелі көрсеткіш.
– Көрнекі ақпараттарда мемлекеттік тілдің пайдаланылу дәрежесі – 85% болу керек. Орындалуы – 86,4 % (облыс бойынша: 2017ж. – 85%, республика бойынша 75% орындалған).
Сыртқы көрнекі ақпараттарды (жарнамаларды) Қазақстан Республикасының «Тіл туралы», «Жарнама туралы» Заңдарына сәйкестендіру мақсатында есепті мерзімде – 16587 нысанға зерделеу жұмыстары жүргізіліп, оның 14333-і талапқа сай болса, 2254-нен кемшіліктер анықталып, барлық нысан иелеріне тиісті заңнама талаптары түсіндірілді.
4-бағыт. Лингвистикалық капиталды дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау.
Аталған бағыт бойынша 4 нысаналы индикаторға қол жеткізілді.
(жоспар бойынша орыс тілін меңгергендер – 92%, ағылшын тілін меңгерген тұрғындар үлесі-25%, үш тілді меңгерген тұрғындар үлесі-24%)
1-индикатор. Орыс тілін меңгерген тұрғындардың үлесі-92,3% (2017ж – 93,51%),
2-индикатор. Ағылшын тілін меңгерген тұрғындар үлесі-25,1% (2017 ж – 14,52),
3-индикатор. Үш тілді меңгерген тұрғындар үлесі-24,1% (2017ж – 11,75).
Үш тілді меңгерген жастарды анықтау, оларға қолдау көрсету мақсатында 2 әлеуметтік жоба аясында, бірнеше тілді жетік меңгерген республикаға танымал тұлғалар мен «Болашақ» бағдарламасының түлектерінен құралған топ аудандар мен Тараз қаласында 40-тан астам іс-шаралар өткізіліп, 2000-ға жуық жастар қатысты. Облыс орталығында «Полиглоттар клубы», аудандарда «Тілдік алаңдар» тұрақты жұмыс атқаруда.
Сонымен қатар, өңірде үш тілді жетік меңгерген дарынды жастар арасында «Тілдарын» олимпиадасы, «Тіл шебері-2018», «Тіл-парасат» облыстық байқаулары, «Көп тіл білу – заман талабы» атты полиглоттар форумы өтті.
Үштұғырлы тіл саясатын насихаттау мақсатында аудандар мен Тараз қаласындағы мектепке дейінгі мекемелерде «Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде» атты акция ұйымдастырылып, 3 мыңнан астам бүлдіршін тартылды.
Оқыту орталығы мен оның аудандық оқыту бөлімшелерінде 2018 жылы 3577 тыңдаушы оқыды. Оның ішінде, қазақ тілін оқыған 1333 тыңдаушының 80,3% (1071) өзге ұлт өкілдері.
Ағылшын тілін үйрету курстарына 1650 тыңдаушы, орыс тілін оқу курстарына 594 тыңдаушы қамтылды.
4-индикатор. Этномәдени бірлестіктер жанындағы қазақ және ана тілдерін оқытатын курстармен қамтылған этностардың үлесі-80% (2017 ж – 76%).
Облыстағы 25 этномәдени бірлестіктердің 20-сы қазақ және ана тілдерін оқыту курстарымен қамтылған.
1-нәтижелі көрсеткіш. Қазақ және ана тілдерін үйрету бойынша әдістемелік көмекпен қамтылған этномәдени бірлестіктері бар этностардың үлесі 85% болуы тиіс. 2018 жылы бұл көрсеткіш – 88%-ға орындалды.
Тілдерді оқыту орталығы мен облыстық Қазақстан халқы Ассамблеясы және 22 этномәдени бірлестіктер арасында өзара ынтымақтастық туралы Меморандум жасалып, Меморандум аясында қазақ тілін үйренуге ниет білдірген 1071 этнос өкілдері қазақ тілін тегін үйренді. Тілдерді оқыту орталығы тарапынан 22 этномәдени бірлестікке әдістемелік көмектер көрсетілді.
Латыннегізді қазақ әліпбиіне көшу жұмыстарын ұйымдастыру
Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі Б.Сағынтаевтың 2018 жылғы 13 наурыздағы №27 Өкімімен Қазақ тілі әліпбиін латын графикасына 2025 жылға дейін кезең-кезеңімен көшіру жөніндегі іс-шаралар жоспарына сәйкес облыстық іс-шаралар жоспары бекітіліп, жүйелі жұмыстар атқарылды.
Жаңа қазақ әліпбиін өңір тұрғындарына кеңінен түсіндіру мақсатында арнайы бейнеролик әзірленіп, ақпараттық-түсіндіру жұмыстарында пайдалану үшін тиісті мемлекеттік органдарға жолданды.
Латын графикасына негізделген қазақ жазуын түсіндіру, азаматтардың жаңа әліпбиді үйренулеріне мүмкіндіктер жасау мақсатында басқарма тарапынан 4 әлеуметтік жоба аясында 120-дан аса іс-шаралар өткізіліп, оған 150 мыңға жуық адам қамтылды.
Облыс әкімдігінің тілдерді дамыту басқармасының Тілдерді оқыту орталығында «Рухани жаңғыру: латын әліпбиі» кабинеті ашылды.
Республикада алғашқылардың бірі болып басқарманың тапсырысымен Елбасының №637 Жарлығымен бекітілген латын графикасына негізделген қазақ тілі әліпбиін жаңа заман талабына сай интернет-технологиялар мүмкіндіктерін пайдалана отырып оқып, жазуға үйрету мақсатында Qazalipbi.kz онлайн оқыту бағдарламасы әзірленді. Интернеттің кез келген браузерлері мен смарт телефондар арқылы кіруге болатын Qazalipbi.kz онлайн оқыту бағдарламасы – қазақ тілді аудиторияға, яғни латын графикасына негізделген қазақ тілі әліпбиін үйренуге ниет білдірген кез келген азаматтар үшін қолжетімді, тегін, уақыты шектеусіз, 18 сабақтан (теориялық, практикалық, бағалау бөлімдері) тұрады.
Жалпыхалықтық диктантты жазуды ұйымдастыру жөнінде облыс әкімдігінің тілдерді дамыту басқармасы жанынан құрылған жұмысшы тобы аудандар мен Тараз қаласында «Қазақ тілі емлесінің негізгі ережелерінің жобасын» түсіндіріп, семинар-тренингтер жүргізді. Нәтижесінде, барлық өңірде бір мезетте ұйымдастырылған Жалпыхалықтық диктант жазуға облыс бойынша 127 636 адам қатысып (34, 9%-ы өте жақсы, 39%-ы жақсы, ал 26,1%-ы қанағаттанарлық), жоғары дайындықтарын көрсетті.
Сонымен қатар, облыстың сот, құқық қорғау органдары мен әскери мекемелерде, қоғамдық бірлестіктер мен үкіметтік емес ұйымдарда, мүмкіндігі шектеулі азаматтар арасында «Латын әліпбиіне көшу – рухани жаңғыру талабы», «Латын әліпбиіне көшу – қазақ тілінің жаңа белесі», «Латын әліпбиіне көшу – болашаққа бастар жол» атты іс-шаралар ұйымдастырылды.
«Жаңа қазақ әліпбиі: орфография, терминология, пунктуация, әдістеме мәселелері» тақырыбында облыстық семинар-кеңес өткізіліп, латын әліпбиі негізіндегі қазақ тілінің жаңа емле ережелерінің жобасы бойынша ұсыныстарын Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығына жолдады.
Мемлекетік тіл саясатын кеңінен насихаттау және латын графикасына негізделген қазақ әліпбиін түсіндіруге бағытталған «Қазақ тілі – ғажап тіл» атты әлеуметтік жобасы аясында лингвист-ғалымдар, тіл мамандары мен БАҚ өкілдерінен құрылған ақпараттық топ аудандар мен Тараз қаласында 22 кездесу өткізді.
Сонымен қатар, аудандар мен Тараз қаласында «Тіл жаңғыруы – жаңа әліпби» атты латын графикасына негізделген қазақ тілі әліпбиін түсіндіруге бағытталған 55 семинар-тренингтер өткізілді.
Латын графикасына негізделген қазақ тілі әліпбиін кеңінен танымал ету және емле ережелерін түсіндіру мақсатында “Жаңа қазақ әліпбиі: орфография және әдістеме мәселелері” атты республикалық ғылыми-практикалық конференция өткізілді.

Облыс әкімдігі тілдерді дамыту басқармасының 2018 жылы атқарған жұмыстарының есебі және 2019 жылы атқаратын міндеттері